"Jeugdtrauma gaat niet alleen over mishandeling": ongeveer 1 op de 5 volwassenen draagt littekens uit de kindertijd

In dit artikel:

Ongeveer één op de vijf volwassenen draagt volgens psychiater en hoogleraar Christiaan Vinkers (Amsterdam UMC) littekens uit de jeugd. Dat vertelde hij in het radioprogramma De wereld van Sofie naar aanleiding van zijn nieuwe boek Littekens uit je jeugd. Vinkers wil met het boek benadrukken dat jeugdtrauma niet alleen het gevolg is van extreme incidenten, maar vaak voortkomt uit langdurige, minder zichtbare patronen: "Jeugdtrauma ontstaat wanneer er een overschot is van het verkeerde en een tekort van het goede in de jeugd", aldus Vinkers. Met "het verkeerde" bedoelt hij bijvoorbeeld slaan, schelden of dreigen; met het tekort verwijst hij naar een gebrek aan liefde, aandacht en emotionele steun.

Het herkennen van problematische jeugd is lastig omdat iedereen maar één jeugd heeft en weinig vergelijkingsmateriaal. Veel mensen realiseren zich pas op latere leeftijd dat bepaalde ervaringen ongezond waren. Een belangrijk signaal volgens Vinkers is het gevoel dat je over langere tijd te weinig liefde hebt gehad. Littekens zijn niet altijd zichtbaar: ze kunnen zowel fysiek als emotioneel zijn, bijvoorbeeld als iemand opgroeit met veel prestatiedruk of weinig aandacht. Vinkers benadrukt ook het belang van een omgeving die deze gevoeligheden kent, zodat mensen erop kan rekenen dat hun grenzen en kwetsbaarheden worden gerespecteerd.

Tegelijk waarschuwt hij voor het te gemakkelijk labelen van alle moeilijke ervaringen als trauma. Tegenslag hoort bij het opgroeien en is nodig om veerkracht te ontwikkelen; ouders hoeven niet perfect te zijn—"goed genoeg" is vaak voldoende—en het is niet gezond om alle stress voor een kind weg te nemen (zoals bij zogeheten curlingouders).

De gevolgen van jeugdtrauma kunnen zich op meerdere fronten manifesteren. Onderzoek koppelt zulke ervaringen aan een verhoogd risico op depressie, angststoornissen en verslaving, maar ook aan lichamelijke aandoeningen zoals overgewicht, hart- en vaatziekten, auto-immuunziekten en chronische klachten. Sommige studies suggereren daarnaast een kortere levensduur (met schattingen van rond de 10–15 jaar), al moeten die cijfers met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.

Vinkers sluit af met een hoopvolle boodschap: herstel is mogelijk op elke leeftijd omdat het brein plastisch is. Eenvoudige reflectie op het verleden kan al helpen, en therapeutische technieken zoals EMDR kunnen bij veel mensen verbetering brengen. Hij vergelijkt koerswijziging in de levensloop met het bijsturen van een olietanker: een kleine verandering kan op lange termijn naar een heel andere bestemming leiden.

Wie zelf vragen heeft over jeugdtrauma kan in België terecht bij Tele-Onthaal (106, www.tele-onthaal.be) of jongeren bij Awel (102, awel.be).